|  |   |  |  
 

نقد اشعار و کتاب های شاعران و نویسندگان

نقد کتاب شعر کتاب:امروز، فرداست شاعر: آذر کتابی

نقد  کتاب شعر

کتاب:امروز، فرداست

شاعر: آذر کتابی

با نگاه به بعضی از شعرهای کتاب «امروز، فرداست» می توان به این نتیجه رسید که ما با شاعری حرفه ای (حرفه ای از آن جهت که دائم و همواره درگیر و در اندیشه ی شعر و ادبیات امروز است) طرف هستیم مثلاً در شعر «تفاوت؟» صفحه ی ۱۶ و ۱۷ کتاب می خوانیم:

ظاهراً/ هیچ شباهتی ندارد با/ ساعت/ یک روسری سه گوش/ به سرش بسته است/ و ماسکی دهان و بینی اش را پوشانده.../ چشمان اش اما پیداست/ در سمت راست اش/ تپه ای / بلند و بلندتر می شود/ سرش آهسته آهسته/ ناپدید.../ تک – تک – تک – تـ .../ مرد جوان گورکن / جلو می رود/ با یک بیل – دو بیل .../ یک قبر – دو قبر .../ یک مرده – دو مرده ...

گرچه شعر با فعل منفی و جمله ی «ظاهراً/ هیچ شباهتی ندارد با/ ساعت» شروع می شود، اما نحوه ی استفاده از آن به گونه ای ست که خواننده (به طور ناخودآگاه) شعر را با تصویری از ساعت (که سمبل زمان و گذشت زمان است)، همراه با همه ی کارکردها و مدلول های آن شروع می کند.

شاعر، در اواسط شعر، با آوردن تصاویری که ظاهراً هیچ ربطی به قطعه ی اول ندارد، توانسته تعلیقی که در داستان ها و فیلم ها از آن صحبت می شود را ایجاد کند.

تکان و شوک آخر شعر به یاد ماندنی ست، ضمن این که شاعر با استفاده از فرم و تکنیک نوشتاری خاصی و با آوردن «تک – تک – تک – تـ ... » صدای ساعت را در ذهن مخاطب تداعی می کند و با «یک قبر – دو قبر .../ یک مرده – دو مرده ...» نیز نه تنها برآن تأکید می کند بلکه شعر را تأویل پذیر کرده و به آن عمق و ژرفا می بخشد و ذهن مخاطب را درگیر و متوجه مسائلی همچون گذشت زمان، روزمره گی و مرگ می سازد.

شعر دیگر کتاب، که هم از لحاظ فرم و هم از لحاظ محتوا بسیار قابل تأمل و توجه است، شعر «فقط یک نفر» او در صفحه ی ۵۷ است:

چهار نفر دور سه صندلی/ می چرخند/ آهنگ قطع می شود/ سه نفر دور دو صندلی/ می چرخند/ آهنگ قطع می شود/ دو نفر دور یک صندلی/ می چرخند/ آهنگ قطع می شود/ یک نفر روی صندلی نشسته است و/ سه نفر/ با دو صندلی بر شانه هایشان/ می چرخند، می چرخند، می چرخند...

این شعر با فرمی بسیار عالی و استفاده از تکرار و تصویر و حرکت سینمایی، بیان ناتوانی انسان در حل مشکلات خودش است، انسان پرمدعایی که مسائل را آن قدر ابلهانه و ناشیانه حل می کند که کار از آزادی انتخاب به دیکتاتوری یک نفر می انجامد. در پایان این شعر فقط یک نفر (که می تواند سمبل دیکتاتور باشد) روی صندلی نشسته است و سه نفر دیگر نه تنها ننشسته اند بلکه دو صندلی را نیز بر دوششان حمل می کنند و «می چرخند، می چرخند، می چرخند،...». سه نقطه ی پایان شعر بیانگر این مطلب است که این دربه دری و بی سرانجامی آدمیان همچنان ادامه خواهد داشت.

حال نگاهی می اندازیم به سایر مشخصه ها و مؤلفه هایی که شاعر را در سرودن یاری می رسانند (یا به عبارت دیگر، شاعر از آن ها برای سرودن بهره می گیرد.):

۱) استفاده از تکنیک و ابزار« جان دادن به عناصر و اشیاء »

شاعر به جای استفاده از از زبان فاخر ادبی و یا آرکائیک، از زبانی ساده و روزمره برای به تصویر کشیدن فضای زندگی روزمره استفاده می کند. به شعر «چه کسی از چه کسی می گوید؟» صفحه ی ۲۷ و ۲۸ نگاه می اندازیم:

ساعت شش و سی دقیقه/ بیدار می شود/ دنبال آشپزخانه – پذیرائی – اتاق ها/ با آهنگی/ (مثل پای جوجه مرغابی ها که دنبال مادرشان می دوند)/ بی کار که می شود

روی خودش سوار.../ (مثل کسی که در رؤیای سفری دور چرخ می خورد)/ عصر/ (مثل چکه های شیر آب در ظرف شویی پخش می شود کنار فرش)/ شب در هن و هن کولر/ منتظر فرصتی/ تا بیندیشد به آن چه/ که تمام روز/ برایش دویده بود/ شب خوش دمپائی های وراج من!

استفاده از تکنیک و ابزار «جان دادن به عناصر و اشیاء» ، تقبیح روزمره گی را در شعر به زیبایی نشان داده است ضمن این که استفاده از کلمه ی «مثل ِ» که بیش تر شاعران امروزی از آن دوری می کنند نیز خود می تواند بیانگر شجاعت نویسنده ای باشد که مطمئناً از مسائل شعر امروز آگاه است و می خواهد فرم و روش خود را داشته باشد و کاملاً پیداست که در این جا هدف فقط آوردن مثال و تشبیه نیست بلکه عوض کردن دید و تخیل خواننده و پرش ذهنی او از درون خانه (مکان روزمره گی و سمبلی از قفس و زندان) به بیرون خانه (در دو پرانتز اول) باشد. پرانتز سوم در واقع حکم و سرنوشت همیشگی شاعر را نشان می دهد چرا که او را نه به بیرون از خانه بلکه باز در درون خانه و روی فرش (و زیر پا) می اندازد.

۲) استفاده از تشبیه های تو در تو

گاهی اوقات آن قدر شاعر است که فقط می توان به او غبطه خورد . او در شعر «به این هم می گویند شاگرد شوفر؟» این گونه می سراید:

راننده از پیچ آخرین بوی خاک که پیچید/ گندم ها/ چکه چکه/ از چشمان فرهاد/ بر آسفالت/ غروب کرد...

در این قسمت از شعر، او اشک های یک جوان را به «گندم ها» تشبیه کرده است و همین گندم ها با استفاده از فعل «غروب کرد» به زیبایی و به صورت غیر مستقیم به خورشید تشبیه شده اند تکنیکی که به خوبی در این جا نشسته است.

۳) استفاده از لحن سؤالی برای بیان طنز سیاه و تلخ

در شعر «بدون مقصد» صفحه ی ۳۷ و ۳۸ بندهای زیر لازم به توجه و عنایت است:

تا صفحه ی بعد/ چه بهتر که/ اتوبوس نرسیده باشد!/ پیاده ها/ مقابلم رژه می روند/ خودم هم نمی دانم/ رابطه ی من و میخ/ از کجا آب می خورد؟

سؤالی که راوی شعر (یا خود شاعر) از خود (و به تبع آن، مخاطب و خواننده شعر نیز از خود) می پرسد، همان سؤال اساسی، تلخ و گزنده ی هملت («بودن یا نبودن؟») را یاد آوری می کند، سؤالی که با آن آدمی شاید که به وجودش و علت وجودش پی نبرد اما او را به فکر و اندیشه می اندازد و تعهد آغاز می شود، این که حتما ً بایستی بین عنصر زنده، جاندار و متفکر (یعنی آدم) و عنصر بی جان و بدون تفکر (میخ) فرقی باشد البته سوال دوپهلوست و می تواند تأویل و معنای کنایی دیگری نیز باشد، نسبت به آدم زنده و پویا و آدم منفل و مرده.

در ادامه ی همین شعر در صفحه ی ۳۸ می خوانیم:

همه چیز از همین آزادی/ شروع می شود/ چه از خاک آمده باشی/ چه از باران

اگرچه شاعر جواب سؤال ابتدای شعر را خودش پاسخگو می شود و این می تواند به شعرش آسیب برساند اما با کمی سهل گیری نسبت به این مطلب می توانیم بگوئیم که او جواب کاملاً صریحی نداده است و جای پای خود را خط زده است و می تواند برای هر کسی رنگ و بو و جواب قابل تأویلی باشد مثلاً به زعم اینجانب می تواند این گونه باشد که شاعر بدون حرفی از عشق و بدون اشاره ی مستقیم به آن، به صورت کنایه و در لفافه زنده بودن عشق (و در نتیجه زنده بودن آدمی) را در قبال «آزادی» می بیند و در چهار بند فوق این پیام و محتوا در زبان اتفاق افتاده است و شعر، شعری خوب و قابل تأمل است.

۴) استفاده از تصویر

با نگاه کلی به اشعار پی می بریم که او شاعری تصویرگراست. و به راحتی (البته راحتی ای که نشانه ی حرفه ای بودن او در این امر است) مطلب و مفهومی را که می خواهد بگوید، با ایماژهای مناسب بیان می کند.

مثلاً در صفحه ی ۴۰ از شعر «لبخند کرم خورده» می سراید:

"گفتی:/ ترس برادر مرگ است و/ مرگ/ پیچیده به رگ های سنگی کبود/ لبخند کرم خورده اش را/ به من/ نشان می داد..."

او اتفاقات و تصاویر را کنار هم می چیند، بدون آن که برای رسیدن به آن هدف و بیان محتوا و پیامی که در ذهن اش است جمله ای یا بندی را برای توضیح بیاورد، بنابراین او به آزادی تخیل خواننده ی شعرهایش احترام می گذارد و شعر را به مطلبی بسته و دگم تنزل نمی دهد. به نمونه ای دیگر از این گونه شعرهای تصویر محور او توجه می کنیم، شعری که در آن بیزاری از زندگی شهری و به خصوص آپارتمان نشینی، قابل برداشت است:

سرگیجه – صفحه ۲۹

"تک و توک/ چراغ های مجتمع روشن است/ رویای طبقه ی هفتم/ در دکمه ی آسانسور زیر زمین/ معطل مانده.../ کفش هایی/ به سکوت پله ها/ دستبر می زنند/ در پیچ راهروها/ سرگیجه ی تایمر.../ روشنشان می کنی – خاموشت می کنند/ در فلش های بالا و پایین/ حافظه ات را پیدا نمی کنی/ در پارکینگ/ پارک می شوی/ سرایدار الکترونیکی/ در را قفل کرده است..."

۵) نگاه شاعرانه، حتی در مسائل روزمره

آیا گفتن شعر سخت است یا آسان؟ بعضی ها می گویند شاعر شدن کم ترین هزینه را برای آفریننده ی او دارد بنابراین کاری ست راحت و بسیاری کسان به دنبال آن هستند. در جواب باید گفت که از لحاظ کمیت یا تعداد کسانی که به نوشتن شعر روی می آورند شاید حرف درستی باشد اما از لحاظ کیفیت است که شاعری را مطرح و مورد توجه کرده و زوم کردن روی همین مطلب از شعر است که بسیار مشکل است؟ همگی آدمیان این تجربه ها را دارند: سوار اتوبوس می شوند، در کوچه و خیابان قدم زنان به سمت خانه یا محل کار می روند، با زنبیلی از بازار تره بار به خانه می آیند، غذا می پزند، ماهی سرخ می کنند و... اما شعر نمی گویند و حتی مدعیان آن نیز از این مسائل روزمره نمی توانند شعری بسازند اما در شعر «خوشبختی» صفحه ی ۵۵ کتاب، نگاه شاعرانه را در هنگام سرخ کردن یک ماهی این گونه می بینیم:

"خوشبختانه/ این ماهی نه دمی دارد/ که دریا را/ بجنباند/ نه سری که/ با چشمان بی پلک/ در ماهی تابه/ به من/ زل بزند/ در بشقاب./ آن وقت/ دریا / سر برود از بشقاب ام، آشپزخانه ام، از خودم..."

۶) استفاده از تکنیک نیاوردن فعل

او از تکنیک نیاوردن فعل نیز استفاده می کند، در شعر «راز» – صفحه ی ۲۳ این گونه سروده است:

"زنی نگذشته از تابستان/ پائیز را جارو می کند/ و سیب های سالم را سوا از سیب های.../ زمستان به زودی از راه می رسد/ با نگاه/ به زنی که/ سیب های سالم را..."

نیاوردن فعل و نیمه تمام رها کردن بندهای مزبور، همراه با چرخش نگاه و تصویر که از ذهن سیال شاعر تراوش شده است، نه تنها هیچ لطمه و خدشه ای به ذهن مخاطب نمی زند بلکه سطح نوشته اش را از یک گزارش صرف به شعری کاملاً تکنیکی و متوجه فرم، ارتقاء می دهد و شعر را به ایجاز رسانده و قابل تأویل می سازد.

۷) نگاه فلسفی

شعر «فردا بر این صندلی...» صفحه ی ۸۸ کتاب را با هم می خوانیم:

"فردا بر این صندلی نشسته است./ کنار این پنجره/ که از پاسیو/ نور می گیرد و/ پرستوها گاهی از/ شیشه اش عبور می کنند/ سینه اش را گشوده – دستان اش را بر زانوان اش/ گذاشته است و/ آن چنان به عکس روبه رو خیره می شود/ که جنگل های بلوط/ در چشمان خاکستری.../ به نوبت کوه و دریا وارد می شوند/ برمی خیزد به هیئت موجی که/ سرچشمه از کوه دارد/ به لهجه ی پائیز احوال پرسی می کند/ دستی به شانه ی کوه و/ دستی به شانه ی دریا/ خواهد گفت:/ آن جا هم در عکس روبه رو/ دست هایمان بر شانه ی هم است/ و اسب سفیدی/ بر خاطره ی هر سه مان

شیهه می کشد.../ پرستویی به شیشه می خورد/ امروز – فرداست."

از اول...

فردا بر این صندلی نشسته است کنار این پنجره ...

«فردا» سمبل آینده است آینده ای که می خواهد مثل کوه و دریا باشد، آن جا که با ورود کوه و دریا «برمی خیزد به هیئت موجی که/ سرچشمه از کوه دارد» اما «به لهجه ی پاییز احوال پرسی می کند» که نشان از افسردگی و نومیدی ست و با حسرت به عکسی که یادگار گذشته است و روزی «امروز» بوده است نگاه می کند و می بیند که آن موقع اسبی سفید بر خاطره ی هر سه شان (یعنی – فردا، کوه و دریا) شیهه می کشیده است. و ناگهان پرستو که سمبل بهار، طراوت، امید و سرسبزی ست به شیشه می خورد و شاعر می گوید امروز – فرداست و شعر را دوباره شروع می کند.

این شعر مثل افسانه ی سیزیف و شعر تخته سنگ مهدی اخوان ثالث است و همانند آن ها «انسان» محکوم به تکرار است. اگرچه تکراری که در این شعر می بینیم تکرار فاجعه است، فاجعه ی این که «پرستویی به شیشه می خورد» و «امروز – فرداست» بندی که نام کتاب را نیز بر دوش می کشد و می تواند بند بسیار خاصی در ذهن شاعر باشد. امروز – فرداست همان فردایی که همگی ما منتظرش هستیم و چون می آید یا فاجعه بار است و یا تکراری...

این فاجعه ی تکرار روزها و حدیث درد و رنج آدمی در این دنیا را در شعر «شنبه ها – پنجشنبه ها» صفحه ی ۱۰۱ (که می تواند یاد آور زجر پنه لوپه در حماسه ی « ادیسه» اثر هومر باشد) را این گونه به تصویر کشیده است:

"شنبه ها – پنجشنبه ها/ چه قدر کم حوصله اید/ بر سکوی جوانی/ دختری مدام/ وصله ی یک ها، دوها، سه ها... را/ سوزن می زند/ رخنه ها، شکاف اگر بگذارند/ او گردن کشیده ای خواهد بود/ با گردن بندی از قاصدک/ .../ دختر ایوان جمعه ها/ انگشتان ات/ نخ را از چشمه ی سوزن/ رد نمی کند..."

۸) زبان ساده اما صریح، تلخ و گزنده

زبان شعرهای این کتاب ساده و روان، بدون تفاخر فرهنگی و نزدیک به زبان روزمره است اما صراحت لهجه و بی ریایی او آن قدر تلخ و گزنده است که می تواند بعضی از شعرهای او را (مثل شعر «باور» در صفحه ی ۹۰ و ۹۱) فراموش نشدنی کند در ذیل این شعر را با هم می خوانیم:

"آدرس که درست است/ اما، درخت توتی که کوچه را شیرین می کرد؟!/ و قناتی که/ طعم کوچه را پایین می برد؟!/ ظاهراً!/ منظورتان این تنه ی بریده/ که کلاغ ها بر آن ریده اند و/ بستری که/ شیرابه ی زباله در آن جاری ست/ نباید باشد/ ها؟!.../ اما من به این پاها/ که خاک را/ مثل سگ بو می کشند/ و این نگاه عینکی/ که سال ها/ آن را چرانده ام/ باور دارم/ .../ شاید شما هم/ گاهی/ به کوچه ای/ سر زده باشید..."

در آخر لازم می دانم خلاصه و یادآوری کنم آن چیزی که برای شاعر، در کلیه ی شعرهایش اهمیت اساسی داشته و سعی در اجرای آن ها در شعرش دارد: تمرکزگرایی – تصویر محوری – ساده گرایی و ساده نویسی در زبان همراه با ایجاز، استعاره و کنایه – طنز تلخ و سیاه – ارائه ی معنایی غائی و کلی برای مسائل شخصی و خصوصی، نه جهان شمول و یافتن راه حلی برای دوری از غم نوستالژی ست.

به امید شعرهای بهتر، و با آرزوی دوستانه به تقلید از سهراب سپهری:

شاعر! روزهایت پرتقالی باد!

نویسنده: حسن ملایی

برگرفته از سایت آفتاب

برچسب ها: نقد شعر

نرم افزار های ادبی

نرم افزار دُرج

نرم افزار دُرجنرم افزار دُرج

نرم افزار تاریخ ایران اسلامی

نرم افزار تاریخ ایران اسلامینرم افزار تاریخ ایران اسلامی

شاهنامه فردوسی

شاهنامه فردوسیشاهنامه فردوسی

نرم افزار مثنوی و معنوی مولانا

نرم افزار مثنوی و معنوی مولانانرم افزار مثنوی و معنوی مولانا